PARKİNSON HASTALIĞINDA FİZYOTERAPİNİN ÖNEMİ
Parkinson hastalarında tıbbi tedavinin yanı sıra beden eğitimi hareketleri de çok önemlidir. Fiziksel olarak zinde olan hastaların uzun hastalık seyriyle daha iyi başa çıktıkları bilinen bir gerçektir.
Beden eğitiminin, yapılabildiği ölçüde, özellikle kas sertliği ve hareket yavaşlığı üzerine olumlu etkisi vardır. Bilindiği gibi kullanılmayan kasların zamanla kitlesi azalır ve boyu kısalır (kontraktür), dolayısıyla vücudun kas yapısının korunması için beden hareketlerinin yapılması zorunludur. Benzer biçimde, eklemlerin her gün normal hareket menzilinde hareket ettirilmeleri gereklidir, aksi takdirde kullanılmayan bir eklemi kuşatan bağ dokusu sertleşir ve eklem hareket yeteneğini kaybederek kalıcı biçimde işlev kaybına uğrar. Böylece düzenli kas faaliyeti kasları ve eklemleri korur, ayrıca kalbin çalışmasına, kan dolaşımına ve akciğerlerin havalanmasına da katkıda bulunur. Bunların dışında beden hareketleri yapanlarda daha az kabızlık olur, böbrekler, idrar yolları ve mesane daha iyi çalışır. Öte yandan fiziksel faaliyet zihin için de iyidir. Kaslardaki gevşeme ve rahatlama fikirlerin olumlu yönde değişmesine de yol açar. Beden hareketlerinden sonra mutluluk hissi, kendini iyi hissetme duyguları kişiye hakim olur.
Kendi gözlemlerimize dayanarak, hastalarımız arasında düzenli olarak beden hareketleri yapanların, yapmayanlara göre günlük yaşamlarında daha hareketli olduklarını söyleyebiliriz. Beden eğitimi hareketleri özellikle alışık olmayan hastalar için başlangıçta zevksiz ve sıkıcı görünse de, bunu günlük yaşamın bir parçası olarak kabul etmeleri kendileri için yararlı olacaktır. Aile bireyleri de en az hekim kadar bu konuda destekleyici ve teşvik edici bir tutum içinde olmalıdırlar. Mesleği gereği fazla hareket eden hastaların bu bakımdan daha şanslı olduklarını belirtmekte yarar vardır.
Hastalar normal hareket açıklığına kavuşması amacıyla tüm eklem ve kaslarını her gün kısa sürelerle çalıştırmalıdırlar. Bu çalışmaların hastayı aşırı derecede yoracak kadar ağır olması ya da uzun sürmesi şart değildir. Eğer hasta tercih ediyorsa sabit duran bi...let ya da kürek çekme aleti gibi bazı aletlerden yararlanabilir, ancak bunların aletsiz yapılan hareketlere bir üstünlüğü görülmemiştir.
Yürüme hastalar için mükemmel ve ılımlı bir egzersizdir. Yürümenin hızı, süresi ve mesafesi hastanın yetenek ve gücüne göre değişebilmekle birlikte, günde 1-2 kilometre yürüyüşün yorucu olmadığı gibi gevşetici ve canlandırıcı bir etkisi de vardır. Yürüme şehirde ya da kırsal kesimde kolaylıkla hobi şeklinde yapılabilir, veya her sabah köşedeki dükkana gidip alışveriş yapmak, dönüşte başka bir yoldan dönmek şeklinde günlük yaşamın bir parçası haline getirilebilir. Bunun dışında yüzme son derece yararlı bir spordur, ancak denge ve yürüme bozukluğu olmayan hastalara, eğer imkanları varsa yazın sığ sularda, güvenli koşullarda yüzmeleri önerilir. Eskiden beri yapmaktan hoşlandığı tenis, futbol gibi faaliyetleri varsa, hasta bunları sürdürmelidir, zira bu tür sporlarda öğrenilmiş hareketler, yürüme gibi içgüdüsel olarak yapılan hareketlere kıyasla Parkinson hastalığından daha az etkilenir.
BEDEN EĞİTİMİ HAREKETLERİ
Büyük eklemleri ve onları ilgilendiren kasları düzenli olarak günde 5-10 kez ya da daha fazla hareket ettirmek son derece zindelik kazandırır. Özellikle sabah yataktan kalkar kalkmaz yapıldığında, hasta gün boyu daha fazla hareketlilik kazanır. Parkinson hastalığı belirtileri tıbbi tedaviyle kontrol altında olan ve ağır kalp yetmezliği bulunmayan hastalara bazı basit beden eğitimi hareketleri önerilebilir.
Bu bölümde, sadece ilaç tedavisinin çözüm getirmediği öne eğik duruş, yürürken ayakları sürüme, iskemleden doğrulma zorluğu gibi Parkinson hastalarının günlük yaşamlarını güçleştiren bazı belirtilerin düzeltilmesini hedef alan egzersizlere yer verilecektir. Bu tür hareketler bir fizik tedavi hekiminin veya fizyoterapistin öngörmesi sonucu, düzenli aralıklarla yaptırılır. Hastaya bazı hareketler bir kez öğretildikten sonra -aile bireylerinden birinin gözlemi altında- hasta evde her gün kendi başına yapabilir. Eğer gerekli görülmüşse germe egzersizleri ve bazı pasif hareketler her gün ve düzenli olarak bir fizyoterapistin yardımıyla yapılabilir. Günlük yapılan egzersizlerin günlük yararı hafif olsa dahi, birikmiş yararlı etkisi haftalar sonra farkedilecektir. Hastanın kendisinin yapacağı egzersizlere aşağıda bazı örnekler verilmiştir:
Sırtüstü Yatarken Yapılacak Egzersizler
1. Her iki bacağınızı, diz bükülü haldeyken, sırayla karnınıza doğru çekiniz, diğer bacağınızı yataktan kalkmayacak şekilde bastırınız. Bu arada ellerinizden destek alabilirsiniz.
2. Ellerinizden destek alarak, her iki bacağınızı dizlerinizi bükerek karnınıza doğru çekiniz.
3. Her bir bacağınızı sırayla, dizlerinizi bükmeden havaya kaldırınız.
4. Dizlerinizi bükmeden ayaklarınızı bilekten kendinize doğru bükünüz ve 5 sn. tutunuz.
5. Kol ve bacaklarınızı yanlara doğru açıp kapatınız.
6. Her iki bacak bitişik ve dizler bükülü halde iken kalça hareketi ile sağ ve sol yana dönerek dizlerinizi yatağa değdirmeye çalışınız.
7. Bir önceki hareketi yaparken bacaklarınızı bir yana, başınızı aksi yöne çevirirniz.
8. Dizlerinizi bükülü halde, el ve ayaklarınızı yatağa bastırarak kalçanızı yataktan yukarı doğru kaldırıp 5 sn. tutunuz.
9. Bir önceki hareketi, avuç içi yukarı bakacak şekilde ellerinizden kuvvet almadan tekrarlayınız.
10. Kol ve bacaklarınızı yanlara doğru açıp kapatınız.
11. Dizleriniz bükülü, ellerinizi kenetli iken sırayla sağa ve sola doğru uzanmaya çalışınız ve 5 sn. kalınız.
12. Kol ve bacaklarınızı yanlara doğru açıp kapatınız.
Yüzüstü Yatarken Yapılacak Egzersizler
1. Eller arkada kenetli iken baş tavana bakacak şekilde göğsünüzü yataktan kaldırınız. Bu durumdayken başınızı sağa ve sola çeviriniz.
2. Ellerinizi yatağa abanarak, dirsekler düz olacak şekilde baş ve göğsünüzü yataktan kaldırınız.
3. Dizlerinizi sırayla bükünüz.
Otururken Yapılacak Egzersizler
1. Kollarınız yanda gövdeniz öne eğik pozisyonda iken nefes alınız ve sırtınız dik olacak şekilde doğrulunuz.
2. Vücudunuzun ağırlığını sırayla sağ ve sol yanlara eğilerek aktarınız.
3. Bir dizinizi kendinize doğru çekerken diğer tarafa eğilerek ağırlık aktarınız.
4. Dizinizi kendinize doğru çekiniz ve başınızı yavaşça dizinize yaklaştırmaya çalışınız. Başlangıç konumuna geri dönünüz. Sırtınızı dik tutmaya çalışınız.
5. Sırayla topuklarınızı ve parmak uçlarınızı yerden kaldırınız.
6. Daha sonra bir ayağınızın topuğunu kaldırıken diğer ayağınızın parmak ucu kalkacak şekilde hareketi tekrarlayınız.
7. Ellerinizi dizler üzerinde çapraz yaptıktan sonra, kollarınızı yanlardan yukarı doğru bir daire çizecek şekilde kaldırınız ve indiriniz. Kollarınızı kaldırıken burundan derin bir nefes alıp, kollarınızı indirirken ağızdan nefes veriniz.
8. Kollar yana açık konumda iken ellerinizi omuzlarınıza koyunuz ve sağa dönerek 5 sn. durunuz, daha sonra orta pozisyona gelip işlemi sola doğru dönerek tekrarlayınız.
9. Sağ kol düz bir şekilde ileri uzatılırken, sol bacağınızı karnınıza doğru çekiniz. Daha sonra aynı işlemi sol-sağ bacağınızla tekrarlayınız.
10. Sırayla sağ ve sol dizinizi düz bir şekilde ileri doğru uzatınız.
11. Her iki omuzunuzu yukarı kaldırarak kulaklarınıza değdirmeye çalışınız.
12. Her iki omuzunuza kendi ekseni etrafında daireler çizdiriniz.
13. Başınızı önce öne sonra arkaya yatırınız.
14. Başınızı sağa ve sola yatırınız.
15. Başınızı bir yandan diğer yana çeviriniz.
16. Başınızı önce saat yelkovanı yönünde, sonra ters yönde döndürünüz.
Not: 13-16. maddelerde belirtilen hareketleri başdönmesi, boyun eklemlerinde hareket kısıtlılığı, boyun fıtığı olan hastaların çalışmaları sakıncalıdır.
Sandalyeden Kalkma ve Oturma Talimleri
Özellikle sandalyeden kalkmakta zorlanıyorsanız, oturup kalkma tekrarları yapınız ve bu hareketleri nasıl yaptığınıza dikkat ediniz. Arkası düz bir sandalye kullanınız. Kalkmak için sandalyenin ön kısmına doğru kayınız, gövde öne doğru gelecek biçimde yaklaşık 45 derece eğiliniz, bir ayağınızı sandalyenin ön kenarı hizasına koyunuz, diğerini ise yarım adım ileri yerleştiriniz, sonra ellerinizi oturma yerinin yanlarına sandalyenin ön ayaklarına yakın yerleştiriniz. Daha sonra sürekli bir yumuşak hareket ile ellerinizden kuvvet alarak ve öne adım atarak bir hamlede kalkmayı deneyiniz. Eğer gerekli olursa kendi kendinize " bir, iki, üç, hop! " diyerek sayınız. İlk girişimde başaramazsanız bir an ara verip tekrar deneyiniz.
Oturmak için, sandalyeye doğru yürüyerek iyice yaklaştıktan sonra arkanızı dönünüz ve gövdeniz öne doğru 45 derece eğilmiş bir halde kendinizi yavaşça sandalyeye bırakınız. Bu arada oturma yerini ortalamaya dikkat ediniz, zira sandalyenin bir yarısına oturulursa düşme tehlikesi doğabilir. Bu arada ayak hakimiyetinin de çok önemli olduğunu bilmek gereklidir. Sandalyeye düşercesine kendinizi bırakmayınız. deneyim kazanmak için 5 ila 10 kez oturup kalkınız.
Ayakta Yapılacak Egzersizler
1. Yüksek adımlarla yürümeye ya da asker yürüyüşü yapmaya çalışınız. " Hop, bir, ki, üç, dört; sağ, sol, sağ, " şeklinde sayarak asker gibi yürüme ritmi oluşturunuz. Adımlarınızın yere çarpma sesine kulak veriniz ve uyum sağlayınız.
2. Eğer ayaklarınızı yeterince yükseğe kaldıramıyorsanız, odada bir çizgi boyunca, birer adım aralıklarla kitap, üst üste konmuş dergiler gibi cisimler sıralayınız ve bunların üzerinden adım atarak odada dolaşınız.
3. Bir sandalye çevresinde önce ileri doğru, sonra geri geri dönünüz.
4. Ellerinizle bir yere tutunarak, sırayla sağ ve sol bacağınızı yanlara doğru açınız. Bu hareket kalça gücünü ve kontrolünü arttırır, yürüme esnasında bacakları birbirinden uzak tutarak dengenin korunmasını sağlar.
5. Ellerinizle bir yere tutunarak sırayla sağ ve sol bacağınızı arkaya ...ürmeye çalışınız.
6. Bir ayağınızı bir adım öne alınız, vücut ağırlığınızı o ayak üzerine veriniz, sonra ayağınızı yerine getiriniz. Daha sonra aynı işlemi diğer ayağınızla da yapınız.
7. Bacaklarınız yanlara doğru açık ve elleriniz beldeyken gövdenizi sağa ve sola doğru esnetiniz.
8. Bacaklarınız yanlara doğru açıkken öne eğiliniz, gövdenizle sağa ve sola yaylanınız.
9. Ayaklarınız bitişik halde iken parmak uçlarında yaylanınız. Sonra aynı hareketi sağ ve sol bacakta tekrarlayınız.
10. Duvarın köşesinde durunuz. Kollarınız yanlarda iken dirseklerden itibaren duvara yaslayınız ve gövdenizi öne doğru esnetiniz. Bu sırada topuklarınız yerden kalkmamalıdır. Bu pozisyonda 5 sn. durunuz ve doğrulunuz.
Kilitlenme Durumunu Düzeltme Önerileri
Yürüken ayaklar yere yapışmış gibi hissediliyorsa, yani " kilitlenme" meydana gelmişse aşağıdaki önerileri uygulayınız:
1. Yanlara doğru hafifçe sallanınız ve büyük bir adım atmaya niyet ediniz.
2. Yüksek sesle sayı sayınız ve büyük bir adım atmaya niyet ediniz.
3. Yerden Kalem gibi bir cisim veya basamak olduğunu düşünerek, üzerinden büyük bir adım atmaya çalışıp tekrar yürümeyi deneyiniz.
4. Yaklaşık 3-5 cm. lik küçük adımlarla yerinizde saydıktan sonra normal bir adım atınız.
5. Kilitlenme hali sık meydana geliyorsa, alt ucuna doksan derecelik bir parça eklenerek özel olarak yaptırılmış ' L ' şeklindeki bir baston kullanabilirsiniz. Her kilitlenmede bastonun alttaki yatay parçasının üzerinden adım atmaya niyet ediniz.
Dengeyi Koruma
1. Tuvalette doğrulma, raftan bardak alma veya dik açılı bir dönüş gibi bazı hareketleri takiben, istemsiz olarak bir kaç geri adım atabilirsiniz. Yüksek topuklu ayakkabı giymek arkaya kaykılmayı önleyebilir.
2. Dönme hareketi için asla eksniniz etrafında ve bir ayak üzerinde dönmeyiniz. Ayaklarınız arasında belli bir açıklığı koruyarak yarım daire içinde dönünüz.
Öne Eğik Duruşu Düzeltmeye Yönelik Egzersizler
1. Topuklar, omuzlar ve baş tamamen duvara değecek şekilde sırtınızı duvara yaslayınız ve 1 dakika böyle kalınız. Bu duruşa bozmadan bacaklarınızı olabildiğince yükseğe kaldırarak karşı duvara doğru yürüyünğz ve geri dönünüz.
2. Yüzünüzü duvara dönük şekilde yaklaşınız, kollarınızı olabildiğince yukarı kaldırınız ve avuç içlerinizi duvara yaslayarak öne eğiliniz. Yavaş bir şekilde ellerinizi duvar üzerinde ulaşabildiğiniz kadar yukarıya kaldırınız ve duvarı itmeye çalışınız, o sırada boynunuzu ve sırtınızı biraz arkaya doğru kavis yapacak şekilde bükünüz ve yukarı doğru geriniz.
Elleri Çalıştıran Hareketler
1. El ayalarınızı birbirine sürtünüz.
2. Ellerinizi yumruk yapıp açınız.
3. Parmaklarınızı yanlara doğru açıp kapatınız.
4. Ellerinizi yıkarken yaptığınız hareketleri taklit etmeye çalışınız.
5. Baş parmağınızın ucunu sırasıyla diğer parmak uçlarına dokundurmaya çalışınız.
6. Düğme ilikleyip açınız
7. Masaya oturunuz. Bir topu bir elinizle diğerine doğru itiniz. Daha sonra topu avucunuzla öne ve arkaya doğru yuvarlayınız.
Yüz İfadesinin Yumuşatılmasına Yönelik Egzersizler
Hastalığa bağlı olarak yüz mimiklerinin azaldığını ve eski yüz ifadenizin kaybolduğunu fark edebilirsiniz. Bu nedenle örneğin gülümseme, kaşları çatma, sırıtma gibi yüz hareketlerinde bilinçli olarak bir zorlanma yapmanız uygun olcaktır. Yüzdeki mimik hareketler konuşmayı doğrudan etkilemezse de düşüncelerinizi ifade etmede ve konuşmanızın daha etkili olmasını sağlamada önemlidir.
Yüz ifadenizi düzeltme amacıyla bir aynaya bakarak yapacağınız yüz egzersizleri size yardımcı olacaktır. Yüz hareketlerinizi abartarak alfabeyi ezbere okuyun ve sayı sayın.
Ağzınız açın Ağzınızı sola
doğru eğiniz.
Ağzınızı sağa doğru eğiniz
Dilinizi dışarı çıkarınız Alt çenenizi sağa hareket ettiriniz
Alt çenenizi sola hareket ettiriniz
Sağ yanağınızı şişiriniz Sol yanağınızı şişiriniz
Burnunuzu büzüştürünüz
Dudak altını şişiriniz Dudak üstünü şişiriniz
Alnınızı kırıştırınız
Her iki gözünüzü kapayınız
Sol gözünüzü kapayınız Sağ gözünüzü kapayın
Yataktan Kalkma
Kas sertliği ve yavaşlıktan dolayı özellikle sabahları yataktan kalkma güçlülüğü yaşayabilirsiniz.
1. Sırtüstü yatarken bedeninizi yatağın kenarına kaydırınız.
2. Yan yatma pozisyonuna geliniz ve dizlerinizi bükünüz.
3. Yatağın üzerindeki dirseğinizle ve diğer elinizle yatağın yüzeyini iterken bacaklarınızı sarkıtınız.
4. Aynı anda başınızı yastıktan kaldırmak üzere çenenizi gövdenize yaklaştırınız ve başınızı hızla doğrultunuz.
Yatağa Yatma
1. Yatağın kenarına oturunuz
2. Ayaklarınız henüz yerdeyken yan olarak gövdenizi yatırınız ve başınızı yastığa koyunuz.
3. Yan yatarken bacaklarınızı yukarıya çekiniz.
4. Yan yatış pozisyonundan sırtüstü yatmaya geçebilirsiniz.
Giyinme
Eğer giyinme ve soyunma hareketleriniz oldukça yavaşlamış ve uzun sürüyorsa, aşağıda sıralanan öneriler giyinmenizin daha hızlı ve kolay olmasını sağlayabilir.
Giyinmeye veya soyunmaya önce kas sertliği ve yavaşlığın daha ağır olduğu tarafınızdan başlayınız.
Ayakta durmakta zorluk çekiyorsanız bir yatağın kenarına ya da koltuğa oturarak giyininiz.
Bol ve hafif giysiler giymeyi tercih ediniz. Düğme yerine önden fermuarlı olanları seçiniz.
Bağsız ve kolay giyilen ayakkabılar seçiniz. Ayakkabı giyerken uzun saplı çekecek kullanınız.
Giyinmeden önce yakınlarınızdan giysilerinizi hazırlamasını ve bir yere sermesini isteyiniz
Yutmaya İlişkin Sorunların Düzeltilmesi
·Yemek yemeğe başlamadan önce yutma işlevinin basamaklarını düşününüz: dudaklar kapalı, alt ve üst çene dişleri temas halinde, çiğnenmiş lokma dil üzerindedir. Sonra dil yukarı kaldırılır, geriye kıvrılır ve yutulur (YUKARI-GERİ-YUT).
Yutma sorununu, yemeğinizi yavaş yiyerek ve gıdayı çok ufak lokmalar halinde alarak ve çok iyi çiğneyerek bir ölçüde engelleyebilirsiniz.
Lokmaları dil ile çevirerek önce bir taraf dişlerle, sonra karşı taraftakilerle çiğnemeye gayret ediniz.
Ağzınızdaki lokmayı yutuncaya kadar ağzınıza başka bir lokma almayınız
Salya Birikmesini Önleme
Tükürüğünüzü sık aralarla yutmak için bilinçli olarak gayret sarf ediniz. Dudaklarınızı sıkıca kapatınız, tükürüğünüzü boğazınızın arkasına kaydırmaya çalışınız ve yutkununuz (YUKARI-GERİ-YUT önerisini hatırlayın).
Başınızı yukarı doğru dik tutmaya çalışınız ki tükürük boğazınızın gerisinde biriksin ve otomatik yutma hareketi kolaylaşsın.
Konuşmaya başlamadan önce ağzınızda birikmiş olan fazla tükürüğü yutunuz
KONUŞMA BOZUKLUĞUNUN DÜZELTİLMESİNE YÖNELİK ÖNERİLER
Özellikle ses zayıflaması, telaffuz bozukluğu, konuşma akıcılığında hızlanma gibi konuşma bozukluğu olan hastaların söylediklerini başkalarının anlayabilmesi bazen çok zor olmaktadır. Konuşma kaslarını en iyi şekilde kullanmayı ve böylece konuşmanın daha anlaşılır olmasını sağlayabilecek bazı egzersizler vardır. Bu çalışmalar her gün hastanın kendisi veya yakınının işbirliğiyle, düzenli olarak yapılmalıdır. Aynaya bakarak konuşmak yararlı olur, zira hasta dikkatini dudaklarının ve dilinin hareketlerine tespit eder, hatalarını görüp düzeltir. Konuşmaya başlamadan önce nefes alınmalı ve her kelimede bir duraklamalıdır. Karşıdaki kişinin zor işittiğini farz ederek dil, dudaklar ve çene güçlü bir şekilde kullanılmalıdır. Fikirler kısa ve özlü cümlelerle anlatılmalıdır. Hasta yakınları, konuşurken ses tonu giderek azalıyorsa hastayı uyarmalıdırlar. Dinlerken sabırlı bir şekilde başı sallayarak veya tasdik ederek destek verilmelidir. Anlaşılmayan kelimeleri hecelemesi istenmelidir ve anlaşılan kısmı dinleyici tekrarlamalıdır.
Sesin daha güçlü çıkmasını sağlayan egzersizler
Amaç nefes alma sıklığını arttırmak ve her bir nefes vermede söylenen kelime sayısını azaltmaktır. Normal konuşmada uygun cümleciklerde ve fikir birimlerinde nefes almak için duraklanır, daima nefes verirken konuşulur. Parkinson hastalığında ise solunum kaslarının hareketlerinin azalması nedeniyle, kelimeler arasında nefes almak için daha sık duraklama gerekmektedir.
1- Normalde farkında olmadan yapılan nefes alıp-verme eylemini istemli olarak yapmaya çalışınız. Ellerinizi karnınızın üzerine koyarak karın kaslarının nefes alıp verirken hareketini hissediniz. Bu şekilde defalarca ve düzenli bir şekilde yavaşça nefes alınız ve veriniz. Bu egzersiz için derin nefes alıp vermek gerekmez.
2- Daha sonra nefes alınız ve tekrar verinceye kadar sürekli bir ses tonu yaratınız. Sesiniz kuvvetli bir şekilde devam ettiği sürece her bir ses tonunu sürdürünüz. Ses tonu giderek azalıyorsa daha fazla devam etmeyiniz.
· Nefes alınız “Aaaaa” deyiniz ve dinleniniz.
· Nefes alınız “Ooooo” deyiniz ve dinleniniz.
· Nefes alınız “Uuuuu” deyiniz ve dinleniniz.
Aynı şekilde diğer sesli harfleri de çıkarma talimleri yapınız. Amaç belli bir ses tonunu 15 ila 20 saniye kadar sürdürebilmektir.
3- Konuşurken hava akımını hissetmek için el ayanızı ağzınızdan yaklaşık bir karış uzaklıkta tutunuz.
· BİR’den ON’a kadar sayı sayınız, o sırada her sayı arasında nefes alınız. Her bir sayıyı kuvvetli, güçlü bir tonda söylemeye gayret ediniz. Aynı egzersiz alfabe harfleriyle de yapılabilir.
· Sayı dizileri söylemeye çalışınız. Her diziden önce nefes alınız.
Nefes alınız, “BİR”
Nefes alınız, “BİR İKİ”
Nefes alınız, “BİR İKİ ÜÇ”
Nefes alınız, “BİR İKİ ÜÇ DÖRT”
Dayanabildiğiniz kadar çok sayıyı arka arkaya söylemeyi deneyiniz. İki kelimeyi anlaşılır biçimde söylemek beşini söylemek için aşırı çaba sarfetmekten iyidir.
4- Nefes alınız ve sonra her bir kelimenin ayrı ayrı çıkmasına dikkat ederek kısa cümlecikler kurunuz.
Bir / top / ver Loş / bir / yer
Bak / mor / taş Ne / hoş / gün
Can / kalk / koş Gir / ve / çık
Gül / ve / kuş Saz / ve / caz
5- Kısa cümlecikler kurarak kelimeleri bir anda akıcı olarak söyleyiniz.
Kuş sesi Taşı at
Eve gel Narı al
Şuna bak Pili tak
Topu tut Saati kur
6- Kısa cümlelerle nefes kontrolünü sağlayınız ve bölme işaretinde ( / ) ara veriniz.
Beyaz / duvara bak Terzinin / makası
Çalışma / zamanı Ceketi / söküldü
Radyoyu / kapat Deniz / bize gel
Kırmızı / başlık Elmanın / kokusu
Ses zayıflığının ve monoton konuşmanın düzeltilmesine yönelik egzersizler
Amaç konuşmanın anlamını ve anlaşılabilirliğini arttırmak üzere ses tonunun yükselip alçalması ve kelime vurgulamaları şeklinde ses yüksekliğindeki değişiklikleri kullanmaktır.
7- Sesinizi yumuşaktan daha sert tonlara doğru kuvvetlendirme egzersizleri için çok yumuşak tonda “Aaaaa” deyiniz ve ses tonunuzu giderek yapabildiğiniz kadar arttırınız. Bunu birçok kez tekrarlayınız. Egzersize başlamadan önce nefes almayı unutmayınız ve sesiniz yorulunca ara veriniz.
8- Her bir cümlecik için ses tonunuzu üç seviyede kullanarak kısa cümlecikler kurunuz ve tekrarlayınız. Sizi dinleyen kişinin farklı mesafelerde oturduğunu düşününüz: önce karşınızda, sonra odanın karşı köşesinde, daha sonra da yandaki odada oturduğunu düşününüz.
KARŞINIZDAKİ DİNLEYİCİYE
(Yumuşak tonda)
Kitap
Gülme
Korkma
Perde
Şarkı
Saksı
Yemek
Tente
Dolmuş
ODADAKİ DİNLEYİCİYE
(Hafif yüksek sesle)
KİTAP
GÜLME
KORKMA
PERDE
ŞARKI
SAKSI
YEMEK
TENTE DOLMUŞ
YAN ODADAKİ DİNLEYİCİYE
(Çok yüksek sesle)
KİTAP
GÜLME KORKMA
PERDE
ŞARKI
SAKSI
YEMEK
TENTE DOLMUŞ
9- Aşağıdaki kısa cümleleri 8. maddedeki gibi seslendirin.
KARŞINIZDAKİ DİNLEYİCİYE
(Yumuşak sesle)
Şşşt, bebek uyuyor
O Şule mi?
Bir sır vereceğim
ODADAKİ DİNLEYİCİYE
(Hafif yüksek sesle)
KİTABIMI GETİR
KAPIYI KAPAT
PENCEREYİ AÇ
YAN ODADAKİ DİNLEYİCİYE
(Çok yüksek sesle)
KAPI ÇALIYOR
KİM KEK İSTER?
TELEFONA BAK
10. Bir cümle içindeki anahtar kelimelerin her birini ayrı ayrı vurgulayarak söyleyiniz. Şöyle ki aynı cümlenin her seferinde ayrı bir kelimesini vurgulayarak defalarca tekrarlayınız, anlamının nasıl değiştiğine dikkat ediniz.
Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
Ben sarı kalemle yazı yazmak istemiyorum.
Telaffuzu düzeltmeye yönelik egzersizler
Konuşurken söylenenlerin daha iyi anlaşılabilmesi için dilin ve dudakların hareket açıklığının yeterli ve uyum içinde olması gerekir. Örneğin “D, L, N” gibi sesler daha çok dilin hareketiyle, “B, M, P” gibi sesler ise daha çok dudakların hareketleriyle çıkarılabilir. Bu hareketler yeterince yapılamadığı takdirde konuşma anlaşılmaz olabilir.
Aşağıda yer alan dil ve dudakların hareket ettirilmesine yönelik konuşma egzersizlerini bir aynaya bakarak günde 2-3 kez, yaklaşık 15 dakika süreyle yapınız.
11- Dil egzersizleri
· Dilinizi mümkün olduğu kadar dışarı çıkarınız ve tutunuz. Dil kaslarının gerildiğini hissediniz. Daha sonra gevşetiniz. Bu hareketleri defalarca tekrarlayınız.
· Dilinizi dışarı çıkarınız ve dudaklarınızın bir köşesinden diğerine doğru yavaşça kaydırınız ve her bir köşeye değdirerek kısa bir süre tutunuz. Daha sonra gevşetiniz. Bu işlemi defalarca tekrarlayınız.
· Dilinizi çenenize değecek şekilde aşağı doğru mümkün olduğu kadar bükmeye çalışınız ve tutunuz. Daha sonra gevşetiniz ve defalarca tekrarlayınız.
· Dilinizi dil ucuyla burnunuza değecek şekilde yukarıya doğru bükmeye çalışınız. Daha sonra gevşetiniz ve defalarca tekrarlayınız.
· Dilinizi dümdüz dışarı çıkartıp tekrar geri çekiniz ve bu hareketleri çok hızlı bir şekilde defalarca tekrarlayınız.
· Dilinizi sağ ve sol dudak köşelerine çok hızlı bir şekilde defalarca kaydırınız.
· Dilinizi çok hızlı bir şekilde dudaklarınızda gezdiriniz (dil sırasıyla üst dudak, sağ köşe, alt dudak, sol köşeye değdirilir).
· Yapabildiğiniz kadar hızlı ve anlaşılır şekilde “LA-LA-LA” deyiniz ve bir an dinlenerek defalarca tekrarlayınız.
· Yapabildiğiniz kadar hızlı ve anlaşılır şekilde “KA-KA-KA” deyiniz ve bir an dinlenerek defalarca tekrarlayınız.
· Yapabildiğinizce hızlı ve anlaşılır bir şekilde “KA-LA-KA-LA-KA-LA” deyiniz ve bir an dinlenerek defalarca tekrarlayınız.
12- Dilin gerisinden çıkarılan “k” ve “g” sessiz harfleriyle biten kelimeleri çalışınız.
k g
BAK TAK TUK LİG ZİG ZAG
LAK KEK KOK GAG VOG DOG
... ŞIK KAK GUG ZOG GOG
PAK ŞOK SOK
TIK GÖK DİK
13- Son harfleri, dilin ucuyla söylenen sessiz harflerden oluşan kelimeleri çalışınız. Bu harfler “t, d, n, l, s, z, ş, ç” dir. Dilinizin hareketini görmek için bir ayna kullanınız.
t d n l s z ş ç
ÇAT KOD SAN KAL BAS KAZ KAŞ KAÇ
SAT YAD ÇAN BAL KAS BOZ KUŞ HAÇ
KAT ÇAD BEN MAL SOS BÜZ BAŞ KOÇ
MAT RAD SON NAL TOS BİZ BEŞ SUÇ
ZAT AD KAN DAL KIS SİZ KOŞ SAÇ
ZIT OD YAN ZİL US MUZ DİŞ ÜÇ
SÜT UD CİN FAL KÜS YAZ LOŞ İÇ
ÜST ÖD TAN SİL YAS GÜZ MUŞ MAÇ
14- Son harfleri, dudakların hareketiyle söylenen sessiz harflerden oluşan kelimeleri çalışınız. Bu harfler “p, b, m, f, v” dir. “p, b, m” harfleri söylenirken dudaklar birbirine kuvvetle değdirilir. “f, v” harfleri alt dudak üst dişlerin altına hafifçe değdirilerek çıkarılır.
15- Dudak ve çene egzersizleri
· Ağzınızı defalarca yavaşça açıp kapayınız. Bu hareketlerde dudaklarınızın tamamen kapanmasını sağlayınız.
· Dudaklarınızı kapayınız ve bir kaç saniye süreyle kuvvetli bir şekilde sıkınız. Sonra gevşeyiniz ve bu hareketi defalarca tekrarlayınız.
· Geniş bir gülümseme ile dudaklarınızı geriniz ve bu şekilde tutunuz. Yanak kaslarındaki gerilimi hissediniz ve sonra gevşetiniz.
· Islık çalar gibi dudaklarınızı büzünüz ve bu şekilde tutunuz. Dudak kaslarındaki gerilmeyi hissediniz ve sonra gevşetiniz. Bu hareketi defalarca tekrarlayınız.
· Dudaklarınızı büzünüz ve bu durumda tutunuz. Sonra gülümseyiniz.
Bu hareketi defalarca yapınız.
· Olabildiğince hızlı bir şekilde ağzınızı açıp kapayınız. Her seferinde dudaklarınızı kuvvetlice kapatmaya çalışınız.
· Yapabildiğiniz kadar hızlı bir biçimde MA-MA-MA-MA deyiniz, dinleniniz ve sonra bunu defalarca tekrarlayınız.
16- Abartılı dudak, dil ve çene hareketleriyle kelimenin sonunu vurgulamaya özen göstererek söyleyiniz. Her bir kelimeden önce nefes alınız.
1- MAL MÜLK MOR 2- BAK BAL BUL 3- PAY PUL PARK 4- BÜK BEN BERK 5- TOP TOST TEL 6- DOY DOL DEL 7- NAL NOT NİL 8- GEL GİT GÜL 9- KAP KEP KİR 10- BAŞ BEL BANK 11- VAR VUR VER 12- PİS PİR PEY 13- FEYZ FAS FİL 14- DAL DİL DEK 15- SAP SİLK SEK 16- KEK KAŞ KUŞ 17- LAF LEŞ LOŞ 18- KORK KÖŞK KUR 19- GEL GÖR GÜM 20- DİP DER DAR 21- ZIP ZAR ZOR 22- NEY NOT NAR 23- TAM TEL TUŞ 24- PET POT PİL 25- DAR DUR DİK
Konuşmanın hızının düzeltilmesine yönelik egzersizler
Bu egzersizlerle, her bir heceyi ve kelime sonundaki sessiz harfi telaffuz ederek tane tane, serbest bir şekilde konuşma amaçlanır. Konuşmanın kolay anlaşılabilir olması için yavaş bir tempoda konuşmak daha yararlı olacaktır.
17- Konuşma hızını kontrol etmek için hecelere ayrılmış kelimeler söyleyiniz. Nefes alınız, her nefes arasında söylenen kelime sayısını azaltınız. Son sessiz harfi iyice vurgulamaya çalışınız ve kelimeleri abartılı telaffuz ediniz.
E-MA-NET AL-TIN-BAŞ
ÇE-REZ-LİK KOR-KU-SUZ
ZON-GUL-DAK KA-RAN-FİL
AT-LE-TİK MÜ-KEM-MEL
TE-KER-LEK Kİ-RE-MİT
KA-RAM-SAR SO-KUL-GAN
18- Aşağıdaki cümlecikleri hecelere ayırarak söyleyiniz
KOR-KUNÇ YAĞ-MUR
MUT-LU ÇO-CUK-LAR
KIR-MI-ZI KA-RAN-FİL
DUR-GUN A-KAR-SU
HA-Rİ-KA GÖK-KU-ŞA-ĞI
19- Karşılıklı konuşma pratiği
Her gün, ailenizden biri ya da bir arkadaşınızla seçtiğiniz bir konuda bir kaç dakika konuşunuz. Sizi dinleyen kişiden konu bulmasını isteyiniz veya kendiniz seçiniz. Bunun dışında yüksek sesle radyo veya kasette çalan bir şarkıya eşlik edebilirseniz size aynı zamanda huzur ve rahatlık verecektir.
20- Okuma pratiği
Bir gazete başlığı, kısa bir yazı, hoşlandığınız bir şiir veya bir fıkrayı yüksek sesle okuyunuz. Ancak aşağıdaki önerileri dikkate alınız.
Daha önce yaptığınız egzersizlerdeki başarınız dahilinde, nefes almaksızın söyleyebileceğiniz kelime sayısını çalışınız, ve okuduğunuz metin içinde bölme işaretleri koyunuz. Eğer bir solukta iki veya üç kelimeyi anlaşılır şekilde söyleyebiliyorsanız aşağıdaki metindeki gibi bölmeler yapabilirsiniz:
“SABAHIN ERKEN SAATİYDİ. GÜNEŞ YENİ DOĞUYORDU. TEKNEDEKİ HERKES UYUYORDU. YALNIZ ESEN HANIM UYANMIŞ, ÇEVREDEKİ DOYUMSUZ GÜZELLİĞİ SEYREDİYORDU. GÜNEŞ, DENİZDE YIKANIP ÇIKAN ALTIN BİR KÜRE GİBİYDİ. PIRIL PIRIL IŞIKLARIYLA GECENİN KARANLIĞINI YOK ETMİŞTİ. ALTIN BİR GÜN BAŞLIYORDU. SULAR MASMAVİYDİ. TEKNE, ARKASINDA BEMBEYAZ KÖPÜKLER BIRAKARAK İLERLİYORDU.”
21- Teyp kullanmanın yararı
Konuşurken kendi sesinizi duyarsanız onu daha iyi hale getirme olanağınız olur. Bu bakımdan egzersiz pratiklerinizi, yani yüksek sesle yaptığınız okuma veya bir gazete resmini tarif etme şeklindeki çalışmalarınız sırasında bir teyp kullanarak sesinizi kaydederseniz size yararı olur. Daha sonra ses kayıtlarını dinlediğiniz zaman sesinizin anlaşılabilir olup olmadığını ve telaffuz, konuşma hızı ve ses gücü açısından düzeltmeniz gereken özellikleri değerlendirebilirsiniz. Teybe kayıt sırasında mikrofonu her seferinde ağzınızdan aynı mesafede tutmaya çalışınız. Sesinizi dinlerken cihazın sesini her seferinde aynı ayarda açmaya dikkat ediniz.
Konuşamayan hastalar için diğer iletişim yolları
Konuşmanın ağır derecede bozulduğu ve anlaşılamadığı, yazının okunamadığı durumlarda kullanılabilecek çeşitli iletişim yolları vardır. Bu konuda seçim, hastanın ihtiyacına ve yeteneğine göre değişir. Görme ya da anlama bozukluğu olması, okuma yazma bilmeme gibi durumlar bu alternatif iletişim yollarının kullanımını sınırlayabilir. Bu durumda iletişim bazı kartlar kullanılarak sağlanabilir:
· Alfabe kartı (hasta harfleri göstererek kelimeleri heceler).
· Kelime kartı (hasta yazılmış haldeki kelimeleri işaret eder).
· Resim kartı (hasta çeşitli resimleri işaret ederek iletişim kurar).
· Yukarıdakilerin tümünün birlikte kullanılması.
Bu kartlar hastanın gereksinimine uygun olacak şekilde hastanın yakınları tarafından hazırlanabilir. En iyisi basit bir kartla başlayıp sonra hastanın ve dinleyicinin kazandığı deneyime göre bunu geliştirmektir.
ÇEVRENİN UYGUN SEÇİMİ
Hastaların günlük yaşamlarının kolaylaşması ve çeşitli ev kazalarından korunabilmeleri için aşağıda bazı önerilere yer verilmiştir:
Özel çatal, bıçak, tabak, bardak kullanılması, elde kolayca tutulabilen ve kırılmayan malzemeden yapılanların tercih edilmesi
·
Mümkünse kapı eşiklerinin kaldırılması
Halı ve kaygan döşemeden sakınılması
Hastanın sert ve dar bir yatağı ve kalkmaya yardımcı olacak bir tutunma yerinin olması
Banyo ihtiyacı için emniyetli bir şekilde oturarak, duş altında yıkanmanın tercih edilmesi
Lavaboda önüne iskemle konularak oturur şekilde el-yüz yıkanması
Banyo ve tuvalette duvarlara tutunabilmek üzere özel kollar taktırılması önerilir.
